Spis treści

Wstęp
Schemat przetwarzania
Tworzenie zbioru haseł
Przetwarzanie zbioru haseł
Skorowidz wielopoziomowy
Zmiana kolejności sortowania
Odsyłacze w skorowidzu, efekty dodatkowe
Grupowanie numerów stron
Znaki specjalne
Definiowanie postaci skorowidza
Używane polecenia
Definiowanie zbioru poleceń
Opcje programu

Wstęp

Każda poważna publikacja o charakterze naukowo-technicznym powinna posiadać skorowidz (indeks), czyli uporządkowany wykaz używanych, bądź definiowanych pojęć, zawierający informacje na jakich stronach są one używane.

Jedną z zalet TeX-a jest możliwość automatycznego tworzenia zbiorów dodatkowych, zawierających informacje związane z przetwarzanym tekstem. Utworzony zbiór możemy przetworzyć innym programem; przy ponownym uruchomieniu TeX-a może on zostać dołączony do dokumentu podstawowego.

Do porządkowania zbioru haseł służy program plmindex (dawniej makeindx lub makeindex). Opisując proces tworzenia skorowidza powołuję się na swoją implementację; program plmindex, czyli Polish (Multilanguage) index. Program może być zastosowany do budowy skorowidza w polskich publikacjach. Dokładny opis własności programu plmindex znajduje się w następnym artykule tego cyklu.

Schemat przetwarzania

Tworzenie skorowidza w dokumencie przetwarzanym TeX-em zostało zrealizowane według powyższego schematu zilustrowanego rysunkiem:


Po pierwszym przetwarzaniu dokumentu otrzymujemy zbiór dodatkowy z rozszerzeniem .idx (podstawowy trzon nazwy jest identyczny z nazwą dokumentu). Zawiera on wszystkie hasła, definiowane w dokumencie źródłowym za pomocą polecenia \index. W celu zainicjowania zbioru haseł należy wywołać polecenie \plmindex

Podstawową rolą programu plmindex jest uporządkowanie i posortowanie zbioru haseł wygenerowanego przez pakiet LaTeX-a. Uporządkowany zbiór skorowidza dołączamy do dokumentu podstawowego poleceniem \printindex. Standardowo zbiór ten ma rozszerzenie .ind.

Tworzenie zbioru haseł

Niezbędny zestaw poleceń w dokumencie umożliwiający utworzenie i dołączenie skorowidza:
\documentclass{article}
\usepackage{makeidx}
\makeindex
\begin{document}
.
.
.
..... bqq\index{bqq}
        .... aqq\index{aqq}
.
.
.
\printindex
\end{document}
Po przetworzeniu pakietem LaTeX2e otrzymamy następujący zbiór skorowidza:
\indexentry{bqq}{1}
\indexentry{aqq}{1}

Poszczególne hasła sa definiowane poleceniem \index{...}. Najwygodniej jest umieszczać polecenia tworzące hasła w momencie pisania dokumentu. Trudno sobie wyobrazić automat wprowadzający wskazane słowa do skorowidza, ponieważ hasła powinny występować w swojej podstawowej formie (np. rzeczowniki w mianowniku), a nie w formie wynikającej z kontekstu; pozostaje ,,ręczne'' definiowanie hasła przy okazji jego istotnego wystąpienia.

W zbiorze haseł każde zdefiniowane pojęcie jest umieszczane jako pierwszy argument polecenia \indexentry, drugim argumentem jest numer strony na której ono wystąpiło (wg. aktualnego formatu pisania numerów stron). Należy dbać o to, aby między wystąpieniem danego hasła, a poleceniem wprowadzającym je do skorowidza nie nastąpiło przejście do nowej strony.

definicja błędna definicja poprawna
aqq \index{aqq} aqq\index{aqq}

Przetwarzanie zbioru haseł

Zbiór zawierający listę wszystkich haseł należy przetworzyć programem plmindex. W najprostszym przypadku linia wywołania programu wygląda następująco:
plmindex zbiór
Hasła definiowane w zbiorze zbiór.idx zostaną pogrupowane (usunięte wielokrotne definicje na tej samej stronie) oraz posortowane i zapisane do zbioru zbiór.ind. W naszym przykładzie, uporządkowany zbiór (rozszerzenie .ind) będzie wyglądał następująco:
\begin{theindex}

  \item aqq, 1

  \indexspace

  \item bqq, 1

\end{theindex}
Podczas powtórnego przetwarzania dokumentu pakietem LaTeX2e, powyższy zbiór zostanie dołączony w miejscu wystąpienia polecenia \printindex.

Skorowidz wielopoziomowy

Program plmindex pozwala na zdefiniowanie trójpoziomowej struktury hasła. Znakiem odzielającym poziomy jest ! (wykrzyknik). Przykładowe polecenia:
krowa\index{ssaki!parzysto-kopytne!krowa}
koń\index{ssaki!nieparzysto-kopytne!koń}
tapir\index{ssaki!nieparzysto-kopytne!tapir}
są ssakami\index{ssaki}
określenia: parzysto-kopytne i nieparzysto-kopytne są hasłami podrzędnymi hasła ssaki i samodzielnie nie wystąpują (nie są definiowane w sposób jawny). Nazwy krowa, koń i tapir stanowią najniższy poziom.

Po przetworzeniu programem plmindex zbiór .ind wygląda następująco:

\begin{theindex}

  \item ssaki, 1
    \subitem nieparzysto-kopytne
      \subsubitem koń, 1
      \subsubitem tapir, 1
    \subitem parzysto-kopytne
      \subsubitem krowa, 1

\end{theindex}
Numery stron są umieszczane tylko wtedy jeśli hasło jest wprowadzone w sposób jawny do indeksu (np. hasło parzysto-kopytne zostanie utworzone automatycznie, i nie zostanie opatrzone numerem strony).

Ostatecznie po wydrukowaniu powyższy fragment skorowidza wygląda następująco:

Zmiana kolejności sortowania

Czasami zdarza się, że hasło powinno być umieszczone w innym miejscu niż wynika to z porządku leksykograficznego (np. polecenie TeX-a poprzedzone znakiem \ umieszczamy w miejscu wynikającym z nazwy polecenia, ignorując znak \). W tym wypadku polecenie \index ma następującą skladnię:
\index{hasło do sortowania@hasło do indeksu}
określenie hasło do sortowania służy programowi plmindex jako wzorzec do nadania porządku leksykograficznego, natomiast hasło do indeksu znajdzie się w spisie. W przypadku haseł wielopoziomowych polecenie może wyglądać następująco:
\index{sort@index!sort-1@index-1!sort-2@index-2}
Innym powodem użycia tej konstrukcji może być chęć zmiany kroju pisma jakim składane jest dane hasło (np. wyróżnienie słowa kluczowego):
\index{alfa@{\itshape alfa}}
Zbiór .ind wygląda następująco:
\begin{theindex}

  \item {\itshape alfa}, 1

\end{theindex}

Odsyłacze w skorowidzu, efekty dodatkowe

Definiując hasło skorowidza, możemy w tym momencie zwrócić uwagę czytelnika na inne hasło, służy do tego operator encapsulacji, którym jest znak |.
Przykład:
\def\seename{p.}
\def\see#1#2{#2, ({\itshape \seename~#1}\/)}

aqq\index{aqq|see{bqq}}
da nam następujące hasło w skorowidzu:

  \item aqq, \see{bqq}{1}

które w dokumencie wynikowym, będzie wyglądało następująco:
aqq, 1, (p. bqq)
Łatwo widać, że napis po znaku | jest traktowany jako makropolecenie (jego argumentem aktualnym jest zawsze numer strony). W przypadku konstrukcji see definiowany jest własny parametr określający hasło podobne -- parametr drugi (numer strony) jest pobierany z listy parametrów aktualnych, ale nie jest wykorzystywany (w przeciwnym wypadku pojawiłby się jako blok {1}.

Za pomocą enkapsulacji można zrealizować rozróżnianie typu występującego hasła, np. miejsce definicji odróżniamy od normalnego wystąpienia użyciem innej czcionki przy podawaniu numeru strony; i tak:

italic hasło używane w przykładzie
bold miejsce zdefniowania pojęcia
pozostałe składane czcionką standardową
Przykład:
\def\italic#1{{\itshape #1}}
\def\bold#1{{\bfseries #1}}

\def\idxb#1{\index{#1|bold}}
\def\idxi#1{\index{#1|italic}}
\let\idx=\index

aqq\idxb{aqq}		%miejsce definicji
aqq\idx{aqq}		%normalne wystąpienie 
aqq\idxi{aqq}		%użycie w przykładzie
i rezultat:

  \item aqq, 1, \bold{1}, \italic{1}

Grupowanie numerów stron

Używając polecenia \index możemy zadeklarować, że dane hasło jest opisywane na kilku stronach. Początek opisu hasła zaznaczamy:
strona 1: aqq\index{aqq|(}
a kończymy
strona 3: aqq\index{aqq|)}
w wyniku działania programu plmindex i ponownego przetwarzania LaTeX-em otrzymamy:
    aqq, 1-3
jeżeli między konstrukcją \index{...|(}, a \index...|)} pojawi się normalna definicja tego samego hasła to zostanie ona zignorowana (jako zawierająca się w zadanym zakresie). Jeżeli konstrukcja zamykająca nie wystąpi, to ostatnia definicja hasła spełni tą rolę.

Standardowo, jeżeli hasło występuje na kolejnych stronach to numery stron są grupowane (efekt taki jak w powyższym przykładzie). Używanie powyższej konstrukcji ma sens, jeśli chcemy uzyskać ten efekt tylko dla wybranych haseł, wtedy należy wywołać program plmindex z opcją -r, która wyłączy standardowe grupowanie numerów stron.

Znaki specjalne

W wyżej opisywanych konstrukcjach znaki |, |, ! i @ miały znaczenie specjalne, jeżeli chcemy w haśle skorowidza użyć jednego z wyżej wymienionych znaków należy poprzedzić go znakiem " np.
aqq!aqq\index{aqq"!aqq}
wprowadzi do skorowidza hasło:
aqq!aqq, 1

Definiowanie postaci skorowidza

Program plmindex porządkując zbiór haseł wstawia szereg poleceń. Możemy mieć wpływ zarówno na ich zestaw, jak i na ich definicję. Właściwości programu możemy zmieniać na trzy sposoby:
zmienić standardowe definicje używanych poleceń (makroinstrukcji)
Program plmindex zanurza zbiór posortowanych i posegregowanych haseł w środowisku index. Użycie środowiska powoduje zdefiniowanie podrozdziału o nazwie zdefiniowanej przez makroinstrukcję \indexname. Standardowo wartością polecenia jest napis Index, jeżeli chcemy zmienić napis należy zmienić definicję tego polecenia np:
\renewcommand\indexname{Skorowidz}
Do definiowania sposobu prezentacji haseł na różnych poziomach używane są następujące makroinstrukcje:
poziom nazwa standardowa definicja
1 \item \par\hangindent 40\p@
2 \subitem \par\hangindent 40\p@ \hspace*{20\p@}
3 \subsubitem \par\hangindent 40\p@ \hspace*{30\p@}

między grupy haseł (między hasła zaczynające się od różnych znaków -- ale tylko na najwyższym poziomie) jest wstawiane polecenie:
\indexspace o wartości
\par\vskip10\p@ \@plus5\p@ \@minus 3\p@\relax

zmienić zestaw poleceń (makroinstrukcji)
Możemy utworzyć specjalny zbiór zawierający szereg poleceń sterujących programem plmindex. Program plmindex wczytuje ten zbiór jeżeli jest zdefiniowana opcja -s (p. opcje); standardowym rozszerzeniem nazwy jest .mst. W zbiorze tym można zdefiniować następujące wartości:

NazwaWartość standardowaOpis
preamble string "\\begin{theindex}\n" początek zbioru
postamble string "\n\n\\end{theindex}\n" koniec zbioru
setpage_prefix string "\n \\setcounter{page}{" początek polecenia definiujący zmianę wartości numeru strony
setpage_suffix string "}\n" koniec definicji polecenia zmiany numeru strony
group_skip string "\n\n \\indexspace\n" polecenie wstawiane przed rozpoczęciem grupy haseł
headings_flag string 0 flaga aktywująca wstawianie poleceń przy zmianie pierwszego znaku haseł, wartość pozytywna (>0) wstawiany będzie znak w postaci dużej litery, jeśli <0 znak małej litery
heading_prefix string "" ciąg znaków, który będzie poprzedzał w.m. znak
symhead_positive string "Symbols" nazwa grupy haseł nie zaczynających się literą (wstawiany jeśli flaga >0)
symhead_negative string "symbols" nazwa grupy haseł nie zaczynających się literą (wstawiany jeśli flaga <0)
numhead_positive string "Numbers" nazwa grupy haseł zaczynających się cyfrą (wstawiany jeśli flaga <0)
numhead_negative string "numbers" nazwa grupy haseł zaczynających się cyfrą (wstawiany jeśli flaga <0)
item_0 string "\n \\item " polecenie wstawiane między dwie pozycje na poziomie 0
item_1 string "\n \\subitem " polecenie wstawiane między dwie pozycje na poziomie 1
item_2 string "\n \\subsubitem " polecenie wstawiane między dwie pozycje na poziomie 2
item_01 string "\n \\subitem " polecenie wstawiane między pozycje poziomu 0 i 1
item_x1 string "\n \\subitem " polecenie wstawiane między pozycje poziomu 0 i 1, jeśli pozycja poziomu 0 nie wystąpiła w sposób jawny (nie będzie opatrzona numerem strony)
item_12 string "\n \\subsubitem " polecenie wstawiane między pozycje poziomu 1 i 2
item_x2 string "\n \\subsubitem " polecenie wstawiane między pozycje poziomu 1 i 2 jeśli pozycja poziomu 1 nie wystąpiła w sposób jawny (nie będzie opatrzona numerem strony)
delim_0 string ", " separator między hasłem poziomu 0, a pierwszym numerem strony
delim_1 string ", " separator między hasłem poziomu 1, a pierwszym numerem strony
delim_2 string ", " separator między hasłem poziomu 2, a pierwszym numerem strony
delim_n string ", " separator między kolejnymi numerami stron (wszystkie poziomy haseł)
delim_r string "--" separator odzielający numery zakresów stron występowania hasła
delim_t string "" ciąg znaków umieszczany na końcu listy numerów stron
encap_prefix string "\\" pierwsza część ciągu znaków wstawiana przy używaniu znaku sterującego enkapsulacji (|)
encap_infix string "{" druga część znaków wstawiana przy używaniu znaku sterującego enkapsulacji (|)
encap_suffix string "}" ciąg znaków zamykający polecenie enkapsulacji
line_max number 72 maksymalna liczba znakow w linii (jeśli definicja hasła będzie dłuższa, zostanie przeniesiona do następnej linii)
indent_space string "\t\t" ciąg znaków wstawiany na początku ,,łamanej linii''
indent_length number 16 określenie szerokości w.m. ciągu znaków (potrzebne do prowadzenia pozycji w bieżącej linii

Przykład: Zawatrość zbioru .mst

delim_0	"~~"
delim_1	"~~"
delim_2	"~~"
headings_flag 1
heading_prefix "{\\par\\goodbreak\\vskip2ex\\par\\large\\bf\\noindent "
heading_suffix "}\\par\\nobreak\\vskip 1.5ex"
daje następujący efekt:
\begin{theindex}
{\par\goodbreak\vskip2ex\par\large\bf\noindent A}\par\nobreak\vskip 1.5ex
  \item a~~\bold{16}, \see{odsyłacz}{16}, \bold{25}
    \subitem effect~~\bold{20}
      \subsubitem new~~\bold{20}
      \subsubitem overlay~~\bold{20}
      \subsubitem replace~~\bold{20}
    \subitem href~~\bold{25}
      \subsubitem \#~~\bold{19}

.
.
.

  \indexspace
{\par\goodbreak\vskip2ex\par\large\bf\noindent Z}\par\nobreak\vskip 1.5ex
  \item zlecenie poszukiwania~~54
  \item zmiana czcionki~~28
  \item znaki specjalne~~92

\end{theindex}
makroinstrukcja \bold została zdefiniowana jako:
\def\bold#1{{\bfseries #1}}

zmienić sposób działania programu plmindex definiując parametry wywołania (opcje)
Program plmindex posiada szereg parametrów wywołania. Ogólna postać wygląda następująco:
plmindex [<opt>] [<idx0> ...]
<opt> mogą przyjmować jedną z następujących wartości:

opcja opis
-l podczas sortowania ignoruj spacje między słowami hasła; np. hasło aqq bqq zostanie potraktowane tak jak aqqbqq
-i jako zbioru haseł użyj standardowego strumienia (stdin)
-q nie wyświetlaj komunikatów
-r nie grupuj numerów stron; np. jeżeli hasło wystąpi na stronie 1, 2 i 3 to w skorowidzu nie zostanie to przedstawione jako 1-3, natomiast hasła grupowane w sposób jawny (p. grupowanie numerów stron), będą miały pogrupowane numery stron
-c ciąg spacji i tabulatorów jest zamieniany na jedną spację
-L lang wybór języka, determinującego porządek leksykograficzny
lang english
PL-latin2
PL-mazowia
PL-cp1250
PL-cp852
-s sty nazwa zbioru definicji (standardowe rozszerzenie .mst)
-o ind nazwa zbiory wyjściowego (standardowo taka jak zbiór wejściowy z rozszerzeniem .ind)
-?
-h
wyświetlenie listy opcji
-! opcja procedur specjalnych (zależy od wybranego języka; dla języka polskiego oznacza, że liczby (cyfry) będa umieszczane w miejscu wynikającym z napisu reprezentującego ich wartości; np. cyfra 1 zostanie potraktowana tak jak napis jeden) (czywiście można wymusić inną kolejność sortowania)
-t log log zbiór zawierający dodatkowe komunikaty (standardowo nazwa taka jak zbiór wejściowy z rozszerzeniem .ilg)
-p num num początkowa wartość licznika stron
<idx0> - zbiór haseł (standardowe rozszerzenie .idx)

Włodzimierz Macewicz
Strona była razy czytana,